Edukacja

200-LECIE OŚWIATY PUBLICZNEJ W JAWORZNIE

Sala lekcyjna z XIX wieku (skansen wsi łowickiej w Maurzycach). Fot. Dariusz Cierpiał

W bieżącym roku mija 200 lat od uruchomienia pierwszych publicznych szkół podstawowych. Urzędowa korespondencja ówczesnych władz szkolnych potwierdza, że w poszczególnych wsiach jaworznickiej parafii, miało to miejsce:

  • Jaworzno 26 września 1818 roku

  • Ciężkowice 20 października 1818 roku

  • Byczyna 24 października 1818 roku

  • Jeleń 18 grudnia 1818 roku

  • Szczakowa 10 stycznia 1819 roku

 

Od roku szkolnego 1818/19, w jaworznickim regionie rozpoczęła się stała i regularna nauka szkolna, bezpłatna, powszechna oraz obowiązkowa w zakresie określonym prawem. Powołana wtedy organizacja szkolna była później kontynuowana, stosownie do warunków poszczególnych epok i trwa do dzisiaj.

Obowiązek szkolny po raz pierwszy na ziemiach polskich został wprowadzony w okresie Księstwa Warszawskiego. Organizacja szkolna Księstwa Warszawskiego wprowadzała, po raz pierwszy na ziemiach polskich, powszechne i obowiązkowe nauczanie na poziomie elementarnym, dla dzieci w wieku od 6 do 12 roku życia. Miało to miejsce w 1808 roku i nie odbiegało od norm europejskich; w tym samym czasie podobne systemy szkolne wprowadzane były w państwach Europy zachodniej.

Na terenie Księstwa Warszawskiego była to szkoła polska, kształcąca i wychowująca w duchu narodowym. Niestety w 1815 roku państwo to, namiastka polskiej państwowości zostało zlikwidowane. W okresie krótkiego czasu swego istnienia, niewiele zdołano zrobić. Na naszym terenie były próby uruchomienia szkółek wiejskich, które nie zakończyły się jednak trwałym sukcesem. Jaworznicki proboszcz ks. Flaszkiewicz, który brał udział w akcji zakładania szkółek stwierdził, że „…chłop letnią porą bez posługi dziecięcia swego, nie mógł się obyć…”, co skutkowało nie posyłaniem przez rodziców swoich dzieci szkoły. Natomiast opodatkowanie na rzecz szkoły wydawało im się „…ciężarem nieznośnym i każda okoliczność zrzucenia z siebie, tego według ich mniemania jarzma, była im miła”. Społeczeństwo tamtej epoki, niemal w całości było analfabetami, nie znało i nie doceniało wykształcenia, nie miało, więc motywacji do przestrzegania obowiązku szkolnego.

W 1815 roku na kongresie wiedeńskim utworzono Wolne Miasto Kraków z Okręgiem zwane Rzeczpospolitą Krakowską. W jego składzie znalazła się jaworznicka okolica. Było to niewielkie państewko, około 1150 km2, które cieszyło się wewnętrzną autonomią. Ogromnym sukcesem krakowskich władz było zorganizowanie polskiego szkolnictwa elementarnego. Na przestrzeni trzydziestu lat stworzono gęstą sieć szkół elementarnych z nowoczesnym programem nauczania. W 1817 roku uchwalono – Statut organizacyjny szkół początkowych, który kontynuował obowiązek szkolny, wprowadzony w 1808 roku przez władze Księstwa Warszawskiego, ale pod rygorem kary pieniężnej za jego nieprzestrzeganie. Takie obostrzenie wprowadzone było po raz pierwszy; nigdzie w Europie nie stosowano jeszcze tego rodzaju obostrzeń. Nauka w szkole początkowej była obowiązkowa, dotyczyła wszystkich dzieci w wieku od 6 do 12 roku życia, bez względu na pochodzenie, religię lub narodowość. Do publicznych szkół uczęszczały również dzieci żydowskie, to był obowiązek, z którego nie zwalniało uczęszczanie do żydowskich szkół wyznaniowych.

Nauka była bezpłatna, a szkoły i nauczyciele utrzymywani byli z funduszów centralnych; zrezygnowano z niewydolnego systemu finansowania szkół bezpośrednio przez miejscową ludność. Fundusze szkolne uzyskano przez wprowadzenie tzw. składki szkolnej obowiązującej całą ludność. Podatek ten miał charakter osobisty, płacony był w dwóch ratach półrocznych i podzielony na 5 klas zamożności. Składka szkolna płacona była z wielkimi oporami; najczęściej pod groźbą egzekucji sądowej. W 1823 roku wprowadzono podatek pośredni, akcyzę od sprzedaży soli konsumpcyjnej i w ten sposób zapewniono dopływ środków finansowych dla organizacji szkolnej. Zwierzchnictwo naukowe, ale również organizacyjne nad wszystkimi typami szkół objął Uniwersytet Jagielloński, a konkretnie jego Wielka Rada pod przewodnictwem rektora.

Program nauczania w wiejskich szkołach nawiązywał do tradycji Komisji Edukacji Narodowej, krakowskie władze wprowadziły również podręczniki z tego okresu. Nauczanie na stopniu podstawowym obejmowało: czytanie i pisanie w języku polskim, rachunki, naukę religii i moralności, nauka o miarach i wagach, higienę, wiadomości rolnicze i ogrodnicze, zarys geografii, śpiew i rysunki. Dzieci opanowywały ten materiał w trzech etapach, które nazwano – rozpoczynający, postępujący oraz doskonalący. Taki program dzieci winny opanować w ciągu 6 lat obowiązku szkolnego, w okresie od 6 do 12 roku życia. Wszystkie dzieci równocześnie uczył jeden nauczyciel, w tej samej sali szkolnej. Robił to metodą podzielenia na grupy i każdej zadając oddzielne zadania do wykonania.

Maria Leś-Runicka

Więcej:

C.2 – W LICHEJ I GNOJNEJ CHACIE….

C.3 – Kadra nauczycielska

C.4 – UCZNIOWSKA GROMADA

C.5 – NAUCZYCIEL – LOKALNY AUTORYTET

 

Click to comment

Leave a Reply

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Najnowsze

To Top