Edukacja

200-LECIE OŚWIATY PUBLICZNEJ W JAWORZNIE (c.5): NAUCZYCIEL – LOKALNY AUTORYTET

Organizacja szkolna, program i metody nauczania w szkołach Rzeczpospolitej Krakowskiej oparte były na wzorcach Komisji Edukacji Narodowej /KEN/1. Obowiązywały podręczniki opracowane i wprowadzane w okresie jej działalności. Ale nie tylko w tym zakresie korzystano z dorobku KEN, w całej rozciągłości przyjęto ustalenia w zakresie roli, jaką przypisano szkole w życiu lokalnej społeczności. Zgodnie z koncepcjami KEN rola nauczyciela, zwłaszcza na wsi, nie ograniczała się tylko do zajęć dydaktycznych w szkole. Miał on być również działaczem społecznym, nosicielem oświaty i postępu w swoim środowisku. Powinien korzystać z kontaktów z miejscową ludnością dla szerzenia wiedzy na temat racjonalnego prowadzenia gospodarstwa, zasad higieny, nowoczesnych metod uprawy roli oraz hodowli. Przy tak nakreślonych zadaniach naturalnym było, że władze wykorzystywały nauczycieli do uświadamiania ludności w przypadku wprowadzania w życie różnego rodzaju ustaw i rozporządzeń administracyjnych.

W jaworznickich szkołach nauczyciele również spełniali różne zadania, do najciekawszych, jakie zdołano odnaleźć w archiwalnych aktach, było powierzenie im organizacji akcji szczepienia przeciw ospie. Od 1819 roku wprowadzono masowe szczepienia przeciw tej groźnej chorobie. Profilaktyka obejmowała wyłącznie dzieci i właśnie nauczycielom polecono sporządzanie spisów dzieci, zorganizowanie lokalu do tego celu, ale przede wszystkim nauczyciele prowadzili akcję uświadamiającą, przekonując do celowości szczepień ochronnych. W materiałach źródłowych znajduje się wiele informacji na temat odpowiedniego zachowania nauczyciela w swoim środowisku z silnym podkreśleniem, że jego dom, obejście gospodarcze, jak również sposób prowadzenia gospodarstwa rolnego, powinno być wzorowe i służyć przykładem dla okolicznych gospodarzy.

Rządowy budowniczy Ignacy Hercok przesłał do jaworznickich szkół wiele uwag na ten temat, żądając między innymi zachowania warunków higieny przez budowę odpowiednich toalet, zadbania o właściwy odpływ ścieków gospodarczych oraz zapewnienie warunków dla zachowania czystości wody w lokalnych studniach. Miejscowe szkoły zostały wykorzystane do stworzenia ochrony przeciwpożarowej. Zobowiązano nauczycieli do utrzymywania w stałej gotowości ręcznego sprzętu przeciwpożarowego oraz studni na szkolnym podwórku. Do stałego wyposażenia szkolnego należały tzw. rekwizyta ogniowe, składające się: dwie drabiny, jedna osęka, sikawka ręczna i dwa wiaderka skórzane. Nauczyciele byli rozliczani z tego obowiązku, zarówno ze strony władz administracyjnych, ale również w toku wizytacji inspektorów szkolnych. Sprzęt przeciwpożarowy w szkole miał służyć nie tylko dla ochrony budynku szkolnego, ale również w przypadku innego pożaru na wsi.

Okres Rzeczpospolitej Krakowskiej był ważnym etapem rozwoju publicznej edukacji szkolnej. Osiągnięcia w zakresie upowszechnienia oświaty szkolnej były poważne, przede wszystkim w zakresie utworzenia odpowiedniej sieci terytorialnej placówek szkolnych. W tamtym okresie to było zadanie najważniejsze, wyniki szkolne przedstawiano w postaci wskaźnika ilości szkół na km2 i na liczbę domów lub mieszkańców. W krakowskim okręgu uzyskano średni wynik – jedna szkoła na 20 km2, a zgodnie z ustawą szkolną z 1840 roku za normę uznano jedną szkołę na 220 domów minimum. W 1846 roku istniało 57 szkół elementarnych na 1150 km2 powierzchni Wolnego Miasta Krakowa z okręgiem

Jaworznickie szkolnictwo mieściło się w średnim wskaźniku – jedna szkoła na 20 km2, a w zakresie liczby domów miało wynik lepszy, ponieważ jedna szkoła wypadała na 183 domy. Oznacza to, że jaworznicki region posiadał wystarczającą ilość szkół. Nasycenie terenu placówkami szkolnymi zabezpieczało potrzeby w stosunku do liczby dzieci w wieku szkolnym. Na początku wszystkie szkoły uruchamiane były bez odpowiednich budynków. Ale pod koniec Rzeczpospolitej Krakowskiej wszystkie dysponowały nowymi, odpowiednimi budynkami. Te budynki służyły przez następne dziesięciolecia i jeszcze długo zabezpieczały potrzeby jaworznickich szkół. Budowniczowie z okresu Rzeczpospolitej Krakowskiej budowali szkoły perspektywicznie, każdy budynek szkolny przewidziany był na większe możliwości od aktualnej liczby dzieci. Ta okoliczność okaże się w przyszłości szczęśliwą okolicznością, kiedy ziemia jaworznicka zostanie ponownie wcielona do zaboru austriackiego.

Okres Rzeczpospolitej Krakowskiej był bardzo ważnym, ponieważ stworzono od podstaw i utrwalono stałą organizację szkolną z realizacją powszechnego obowiązku szkolnego. Od tego czasu powszechna edukacja szkolna w jaworznickim regionie jest trwałym i niezbędnym czynnikiem życia społecznego. Kolejne generacje mieszkańców jaworznickiej okolicy, będą dorastały w świadomości obowiązku szkolnego, który był realizowany w publicznych bezpłatnych szkołach.

Maria Leś-Runicka

1) Komisja Edukacji Narodowej – utworzona w 1772 roku, prototyp ministerstwa oświaty, pierwsza tego rodzaju instytucja w Europie. Jej zadaniem było zorganizowanie w Polsce publicznej edukacji szkolnej wszystkich szczebli. KEN przeprowadziła gruntowną reformę Uniwersytetu Jagiellońskiego i szkolnictwa średniego. Na utrzymanie publicznej oświaty przeznaczono dobra sekularyzowane zakonu jezuitów. Proces wprowadzania szkół elementarnych na wsi został przerwany w 1795 roku, w wyniku trzeciego rozbioru Polski.

 

WIĘCEJ: 200-LECIE OŚWIATY PUBLICZNEJ W JAWORZNIE

 

Click to comment

Leave a Reply

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Najnowsze

To Top