Historia

Jaworzno miastem od 120 lat!

W tym roku Jaworzno świętuje 120. rocznicę otrzymania praw miejskich. Dokładnie 21 września mija 120 lat od podpisania przez cesarza Franciszka Józefa dokumentu, dzięki któremu Jaworzno stało się miastem.

Historia Jaworzna jest długa, a pierwsze zapiski o naszym mieście pojawiały się już w XIII wieku. Przez stulecia na tym terenie istniało kilka wsi, które z czasem połączyły się w większy organizm miejski.

Industrializacja motorem zmian

Tak się złożyło, że gwałtowny rozwój Jaworzna przypadł na okres, kiedy Polski po rozbiorach nie było na mapie. Po Kongresie Wiedeńskim z 1815 roku tereny, na które obecnie składa się nasze miasto, trafiły do tzw. Rzeczypospolitej Krakowskiej. W życie zaczęły wchodzić mocno postępowe, jak na owe czasy, reformy. Chłopi zyskali wolność osobistą, zniesiono pańszczyznę, jednocześnie chłopi otrzymali ziemię na warunkach tzw. wieczystej dzierżawy. Rewolucja przemysłowa dała się odczuć w wielu dziedzinach życia. Zaczęły powstawać nowe drogi i linie kolejowe. W latach 30. XIX wieku wybudowano drogę bitą łączącą Krzeszowice, Trzebinię, Chrzanów oraz Jaworzno z Krakowem. Kluczowe było też powstanie linii kolejowej, między Krakowem a Mysłowicami. Co prawda nie biegła ona przez Jaworzno, ale doprowadzono ją do sąsiedniej Szczakowej i Ciężkowic. Z czasem też zyskała dostęp do kolei Warszawsko-wiedeńskiej. Zaczęły powstawać również lokalne linie, które pozytywnie wpływały na rozwój zakładów przemysłowych.

Jednym z głównych motorów napędowych rozwoju miasta stał się przemysł wydobywczy. Już w przeszłości na tych terenach wydobywano m.in. rudy ołowiu, cynku czy srebra. Pierwsze kopalnie węgla kamiennego na tych terenach powstały jeszcze za króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, ale działały stosunkowo krótko. W drugiej połowie XIX wieku sytuacja jednak się zmieniła, a wydobycie znacznie przyspieszyło. W 1871 roku wiedeńscy bankierzy i przemysłowcy wykupili miejscowe kopalnie, powołując do życia Jaworznickie Gwarectwo Węgla Kamiennego. Lokalny monopolista szybko wyeliminował konkurencję. Rosnące zapotrzebowanie na węgiel sprawiło, że do jego wydobycia potrzebne było coraz więcej robotników, którzy ściągali do Jaworzna czasami z dalekich rejonów. Rosnące zyski Gwarectwa umożliwiały z kolei rozbudowę i modernizację technologiczną górnictwa jaworznickiego. Na przełomie wieków XIX i XX, przy miejscowych kopalniach Rudolf i Fryderyk August, uruchomiono elektrownie zakładowe, które z czasem przekształcono w pierwszą elektrownię miejską w Jaworznie. Wkoło zaczęły powstawać także inne zakłady przemysłowe. Na Pieczyskach w latach 80. XIX wieku powstała Fabryka Portland Cementu w Szczakowej. Budowę zakładu rozpoczęto na terenie wykupionym od chłopów z gminy Ciężkowice. Na Niedzieliskach prężnie działała tymczasem Fabryka Bieli Cynkowej.

Napływ ludności

Industrializacja wywołała migrację ludności, a wraz ze wzrostem liczby mieszkańców zatrudnionych w przemyśle zaczęła się zmieniać struktura społeczna. Stopniowo ograniczane było rolnictwo, na rzecz rosnącego przemysłu. W pobliżu zakładów pracy zaczęły powstawać kolonie mieszkaniowe dla pracowników. Jaworzno zaczęło się wyraźnie urbanizować. W ślad za wzrostem liczby mieszkańców rozwijała się lokalna infrastruktura miejscowości. W 1857 roku Jaworzno otrzymało własny oddział urzędu skarbowego, następnie pocztę i posterunek policji (1871). W 1893 roku otwarto w Jaworznie oddział sądu powiatowego. Już w czasach Rzeczypospolitej Krakowskiej toczyły się przygotowania do przyszłego przekształcenia Jaworzna w miasto. Zabudowa tworzona była w sposób przemyślany, według planu upiększenia wsi rządowej Jaworzno. Projektowano przeprowadzenie sieci wodociągowej i kanalizacyjnej. W rynku i jego sąsiedztwie uporządkowano parcele i budowano tylko murowane obiekty. W miejscu małego XVI-wiecznego kościoła wybudowano nowy, który mógł pomieścić znacznie więcej wiernych. W 1823 roku swoje początki miała lokalna straż pożarna. Do Jaworzna sprowadzono bowiem dwie mechaniczne sikawki, jedną na potrzeby wsi, drugą dla ochrony kopalń i hut rządowych. Władze zaczęły także organizować pierwsze placówki ochrony zdrowia. W 1823 roku utworzono stanowisko lekarza przy przedsiębiorstwie górniczym, który służył również miejscowej. Dziesięć lat później powstało stanowisko akuszerki, czyli położnej rejonowej. Aż wreszcie w marcu 1842 roku udało się zorganizować szpital górniczy. Co prawda przeznaczony był dla pracowników kopalń, ale pełnił też opiekę nad miejscową ludnością.

Dworzec kolejowy w Jaworznie (1903 rok)

Jaworzno miastem

Dynamiczny rozwój Jaworzna sprawił, że już w pierwszej połowie XIX wieku pojawiły się plany nadania ówczesnej wsi praw miejskich. Źródła historyczne mówią o tym, że w 1842 roku w wydziale budownictwa opracowywany był program założenia „miasta pod wsią Jaworzno”. Nowa część przyszłego miasta miała powstać po prawej stronie drogi do Krakowa, na wapiennej górze, teren 60 morgów podzielono na 300-540 działek budowlanych. Niestety w międzyczasie Rzeczpospolita Krakowska została anektowana przez Austrię, a plany nie zostały zrealizowane. Władze austriackie reformowały stopniowo administrację samorządową. W 1896 roku wydana została ważna uchwała, na mocy której nadano 13 miejscowościom w Galicji status małomiasteczkowy. Skorzystała na tym Szczakowa, która tym samym otrzymała prawa miejskie. Nie wiadomo dlaczego w tej uchwale pominięte zostało Jaworzno, które wówczas było większym ośrodkiem, niż wiele wymienionych wsi. Możliwe, że był to jakiś błąd i pomylono Jaworzno z inną podobnie brzmiącą z nazwy miejscowością. A być może jakieś formalności nie zostały dopełnione przez urzędników. Nie ma na to jednak jednoznacznych dowodów. Kilka miesięcy po wejściu uchwały w życie, rada gminna zdecydowała się oficjalnie wystąpić o nadanie praw miejskich. W uzasadnieniu pisano: Wieś Jaworzno jest największą gminą powiatu chrzanowskiego. Podług krajowej konskrypcji z r. 1890 zajmuje ona 63,1 km2 i już w r. 1890 posiadała 6.637 ludności i liczyła 703 numerów domów, obecnie zaś cyfra ludności dosięga 8.000, zaś liczba domów przenosi 800. Istniejące tam kopalnie węgla i siarki mają wszelkie warunki dalszego rozwoju i zatrudniają już obecnie około 3.000 robotników. Siła podatkowa gminy jest dość znaczną, podatki bezpośrednie przypisane w r. 1899 do poboru, wynosiły bez podatku osobisto-dochodowego 25.813 koron […]. Jaworzno ma wszelkie cechy rozwijającej się gminy miejskiej. W dużej mierze dzięki interwencji posła Andrzeja hrabiego Potockiego z Krzeszowic całą procedurę udało się przyspieszyć. 21 czerwca 1901 roku uchwała o zaliczeniu gminy Jaworzno do miejscowości podlegających ustawie gminnej z dnia 3 lipca 1896 roku została przegłosowana. 21 września 1901 roku cesarz Franciszek Józef podpisał ustawę i tym samym weszła ona w życie. Pierwszym burmistrzem Jaworzna został Franciszek Schattanek, który wcześniej kierował radą gminną i starał się o nadanie praw miejskich. Burmistrz Schattanek urodził się na Morawach i przybył do Jaworzna około 1880 roku. Najpierw był urzędnikiem miejscowego zarządu dóbr państwowych, potem naczelnikiem stacji kolejowej Jaworzno. Tutaj założył rodzinę, poślubił Polkę – Zofię Kowalik. Stanowisko naczelnika gminy piastował, co najmniej od 1892 roku. Niestety zmarł nagle 23 marca 1903 roku, mając zaledwie 54 lata. Został pochowany na cmentarzu Ciężkowskim. Po jego śmierci tymczasowym burmistrzem został jego zastępca, nie zachowało się jednak jego nazwisko.

W tym roku mija już 120 lat od tych wydarzeń, a Jaworzno ma się dobrze i wciąż się rozwija. I oby tak było jeszcze jak najdłużej. W swojej historii miasto przetrwało wiele trudnych czasów. Teraz przed mieszkańcami Jaworzna i władzami miasta nowe wyzwania, które mają nas wprowadzić w lepszą przyszłość.

Burmistrz Franciszek Schattanek z żoną

Najnowsze

To Top